Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma: Şartlar, Süreç ve 2024'teki Önemli Değişiklik

Boşanma, Türk Medeni Kanunu'nda sayılan sebeplerden birine dayanılarak aile mahkemesinde açılan bir dava ile gerçekleşir. Eşlerin boşanma ve sonuçları konusunda anlaşıp anlaşamamasına göre süreç "anlaşmalı" veya "çekişmeli" olarak yürür.

Anlaşmalı boşanma (TMK m. 166/3)

Anlaşmalı boşanma için aşağıdaki şartların birlikte bulunması gerekir:

• Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması,
• Eşlerin mahkemeye birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi,
• Hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi,
• Boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin anlaşmanın (protokol) hâkim tarafından uygun bulunması.

Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya karar verilir. Protokolde genellikle velayet, çocukla kişisel ilişki, iştirak ve yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat ile ziynet eşyası ve mal paylaşımına ilişkin hükümler yer alır. Usulüne uygun hazırlanmış bir protokolle anlaşmalı boşanma davası çoğu zaman tek duruşmada sonuçlanabilmektedir.

Çekişmeli boşanma

Eşler anlaşamazsa boşanma, kanunda sayılan sebeplerden birine dayanılarak çekişmeli olarak yürür:

• Özel boşanma sebepleri: Zina (TMK m. 161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m. 162), suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m. 163), terk (m. 164) ve akıl hastalığı (m. 165).
• Genel boşanma sebebi: Evlilik birliğinin, ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılması (m. 166/1). Davacının kusuru daha ağırsa davalı davaya itiraz edebilir; ancak itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.

Özel sebeplerin bazılarında hak düşürücü süreler bulunur; örneğin zinaya dayalı davanın, sebebin öğrenilmesinden itibaren altı ay ve her hâlde zinadan itibaren beş yıl içinde açılması gerekir. Çekişmeli davalarda iddiaların ispatı önemlidir; ancak boşanma davalarında tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz ve hâkim delilleri serbestçe takdir eder (TMK m. 184).

Önemli değişiklik: Bekleme süresi bir yıla indi

TMK m. 166/4 uyarınca, herhangi bir sebeple açılan boşanma davasının reddedilmesinden ve bu kararın kesinleşmesinden itibaren belirli bir süre geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamamışsa, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu süre, 14.11.2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanun ile üç yıldan bir yıla indirilmiştir. Böylece reddedilen bir boşanma davasının ardından eşlerin uzun yıllar evli kalmak zorunda kalmasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır.

Boşanmanın mali ve kişisel sonuçları

• Velayet ve kişisel ilişki: Çocuğun üstün yararı esas alınarak belirlenir.
• İştirak nafakası: Velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin çocuğun giderlerine katılımıdır.
• Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eşe ödenir. Anayasa Mahkemesi, bu nafakanın "süresiz" olmasına ilişkin hükmü iptal etmiştir; iptal 30 Haziran 2027'de yürürlüğe girecektir. Ayrıntılar için ilgili yazımıza bakabilirsiniz.
• Maddi ve manevi tazminat: Kusursuz veya daha az kusurlu eş, boşanma yüzünden zedelenen menfaatleri ve kişilik haklarına saldırı nedeniyle tazminat isteyebilir.
• Mal rejiminin tasfiyesi: Edinilmiş mallara katılma rejiminden doğan alacaklar genellikle boşanma davasından ayrı bir dava ile talep edilir.

Dava sürerken

Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli geçici önlemleri (eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi, çocukların bakım ve korunması, tedbir nafakası gibi) re'sen alır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki görüş niteliği taşımaz.