Boşanmada Mal Paylaşımı: Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi ve Katılma Alacağı (TMK m.202–236)

Evlilik sona erdiğinde eşlerin malları nasıl paylaşılır? Eşler başka bir mal rejimi seçmemişse edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. Bu rejimde mallar eşlerin sahip olduğu gibi kalır; evlilik sona erince hesap yapılır ve her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde alacak hakkı kazanır. Bu yazıda 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m.202–236 çerçevesini ve Yargıtay'ın ispat ile zamanaşımına ilişkin yaklaşımını özetliyoruz.

1. Yasal mal rejimi

Eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır (m.202/1). Eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini seçebilir. Rejim, edinilmiş mallar ile eşlerden her birinin kişisel mallarını kapsar (m.218).

2. Edinilmiş mal ve kişisel mal

Edinilmiş mal (m.219)	Kişisel mal (m.220)
Rejim devam ederken karşılığı verilerek elde edilen değerler: çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik ve sandık ödemeleri, çalışma gücü kaybı tazminatları, kişisel malların gelirleri, edinilmiş malların yerine geçen değerler	Yalnız kişisel kullanıma yarayan eşya; rejimin başlangıcında eşe ait olan veya sonradan miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla elde edilen değerler; manevi tazminat alacakları; kişisel mallar yerine geçen değerler

3. İspat: kişisel mal iddiasını kim ispat eder?

• Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden, iddiasını ispatla yükümlüdür; hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır (m.222/1–2).
• Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (m.222/3). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu kuralı uygulamaktadır (E.2023/9429, K.2024/7887).
• Bu nedenle kişisel mal savunması yapan eş, malın miras veya karşılıksız kazanma yoluyla elde edildiğini veya kişisel malın yerine geçtiğini ispat etmelidir. Yargıtay bir olayda, edinme tarihi itibarıyla edinilmiş mal olan traktör bakımından aksinin ispat yükünün davalıda olduğunu, soyut tanık beyanları dışında somut ve inandırıcı delil bulunmadığını belirtmiş, tanık beyanlarıyla kişisel mal kabul edilmesini hatalı bulmuştur (E.2023/7543, K.2024/2917). Başka bir olayda ise 01.01.2002'den sonra edinilen taşınmaz kanuni karine gereği edinilmiş mal olmakla birlikte davalının taşınmazın karşılıksız edinildiğini ispatladığı kabul edilmiş ve karar onanmıştır (E.2022/10210, K.2024/636).

4. Rejimin sona ermesi: boşanmada dava tarihi

Mal rejimi eşlerden birinin ölümü veya başka bir mal rejiminin kabulüyle sona erer. Mahkemece evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine ya da mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâllerinde, mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (m.225). Rejimin sona erdiği sırada mevcut edinilmiş mallar, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (m.235/1). Dava tarihinden sonra edinilen mallar bu hesaba girmez.

5. Artık değer ve katılma alacağı

• Artık değer, her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır (m.231).
• Her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur; alacaklar takas edilir (m.236/1).
• Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranının hakkaniyete uygun olarak azaltılmasına veya kaldırılmasına karar verebilir.

6. Değer artış payı

Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkına sahip olur (m.227/1). Eşler yazılı anlaşmayla değer artışından pay almaktan vazgeçebilir veya pay oranını değiştirebilir.

7. 01.01.2002 öncesi edinilen mallar

Edinilmiş mallara katılma rejimi 01.01.2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararında yer verilen gerekçeye göre, bu tarihten önce edinilen mallar bakımından eşler arasında 743 sayılı eski Kanun uyarınca mal ayrılığı rejimi geçerlidir; bu mallar için katılma alacağı değil, katkı payı alacağı gündeme gelebilir ve Borçlar Kanunu'nun genel hükümleri uygulanır (HGK, E.2019/238, K.2022/319). Dosyanızdaki malların edinme tarihi bu nedenle başlangıç noktasıdır.

8. Zamanaşımı: bir yıl mı, on yıl mı?

Boşanma sebebiyle yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat gibi taleplerde TMK m.178'deki bir yıllık süre geçerlidir. Mal rejiminin tasfiyesi davası için ise Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 4721 sayılı Kanun'da bu davalar için ayrı bir zamanaşımı düzenlemesi bulunmadığından, TMK m.5 yollamasıyla 6098 sayılı Borçlar Kanunu'ndaki on yıllık genel zamanaşımı süresinin uygulanacağını belirtmiştir. HGK'nın bu kararda yer verdiği 8. Hukuk Dairesi bozma gerekçesi de, tasfiye davalarında zamanaşımının TBK m.146 uyarınca on yıl olduğu yönündedir (HGK, E.2022/1205, K.2023/1188). Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, önceki uygulamasında boşanmayla sona eren rejim için bir yıllık süreyi kabul etmiş olmasına rağmen, HGK içtihadı doğrultusunda görüş değiştirdiğini belirtmiştir (E.2020/317, K.2020/5382). Süre ve başlangıcı somut olaya göre ayrıca değerlendirilmelidir.

9. Ne yapmalı?

• Her malın edinme tarihini, kimin adına ve hangi kaynakla edinildiğini belgelendirin (tapu kaydı, banka dekontları, miras veya bağış belgeleri).
• Kişisel mal savunması yapacaksanız, ödeme kaynağını gösteren somut belge toplayın; yalnızca tanık anlatımı yetmeyebilir.
• Mal rejimi talepleri boşanma davasıyla birlikte veya ayrı açılabilir; dava tarihinin rejimin sona ermesi bakımından önemini göz önünde bulundurun. Süre ve usul için dosyaya özel değerlendirme gerekir.
• Boşanma süreci hakkında genel bilgi için anlaşmalı ve çekişmeli boşanma ve Yalova'da boşanma davası ve velayet yazılarımıza bakabilirsiniz. Miras yoluyla edinilen mallar için mirasçılık belgesi ve saklı pay yazımız ilgili olabilir.
• Dosyanızda hangi yolun uygun olduğunu değerlendirmek isterseniz randevu oluşturabilir veya iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosyanın somut olayı farklıdır ve süreler kaçırıldığında hak kaybı yaşanabilir.